पोवार ट्युटोरियल्स: केवळ समजून घेण्यापलीकडे – शिकलेले प्रभावीपणे मांडण्याची क्षमता विकसित करणे

शैक्षणिक गुणवत्ता, वैयक्तिक लक्ष आणि विद्यार्थ्यांच्या सर्वांगीण विकासावर भर देणारी एक वेगळी शिक्षणपद्धती.

आजचे विद्यार्थी अशा पिढीचे प्रतिनिधित्व करतात जिला माहितीचे प्रचंड भांडार सहज उपलब्ध आहे. Gen Z आणि Gen Alpha या पिढ्यांमधील विद्यार्थी हुशार, जिज्ञासू, तंत्रज्ञानाची जाण असणारे आणि विविध माहितीच्या स्रोतांशी जोडलेले आहेत. शाळेतील शिक्षक, ऑनलाइन शैक्षणिक व्हिडिओ, सोशल मीडियावरील रील्स, डिजिटल प्लॅटफॉर्म्स आणि कोचिंग क्लासेस अशा अनेक माध्यमांतून ते शिकत असतात.

माहितीचे इतके स्रोत उपलब्ध असताना शिक्षणातील आव्हानाचे स्वरूपही बदलत आहे. शिकवलेला विषय समजून घेणे हीच आता एकमेव अडचण राहिलेली नाही. खरे आव्हान आहे ते समजलेली गोष्ट स्वतःच्या शब्दांत परीक्षेच्या उत्तरपत्रिकेत योग्य प्रकारे लिहून दाखवण्याचे.

हीच निरीक्षणातून आलेली जाणीव पोवार ट्युटोरियल्सच्या अध्यापन तत्त्वज्ञानाचा केंद्रबिंदू आहे.

"आजच्या मुलांकडे माहितीची कमतरता नाही. त्यांना शिकायचे असलेले जवळजवळ सर्व काही उपलब्ध आहे. परंतु एखादी गोष्ट समजणे आणि ती परीक्षेत योग्य प्रकारे लिहून दाखवणे या दोन वेगळ्या गोष्टी आहेत. शेवटी, विद्यार्थ्याला उत्तरपत्रिकेत जे लिहिता येते, त्यावरूनच त्याच्या ज्ञानाचे मूल्यमापन केले जाते," असे पोवार ट्युटोरियल्सच्या संस्थापिका सविता पवार सांगतात.

समज आणि शैक्षणिक कामगिरी यांच्यातील दुवा

गेल्या अनेक वर्षांत पोवार ट्युटोरियल्सने असे अनेक हुशार विद्यार्थी पाहिले आहेत ज्यांना संकल्पना समजतात, चर्चेत सहभागी होता येते आणि विषय तोंडी समजावून सांगताही येतो. मात्र, त्यांची प्रत्यक्ष परीक्षेतील कामगिरी त्यांच्या क्षमतेचे योग्य प्रतिबिंब दाखवत नाही.

यामागील अडचण अनेकदा उत्तरे योग्य प्रकारे मांडणे, महत्त्वाचे मुद्दे आठवणे, वाक्यरचना करणे आणि आपले आकलन लेखी स्वरूपात व्यक्त करणे यात असते.

पोवार ट्युटोरियल्सच्या मते, या उणीवेवर जाणीवपूर्वक काम करणे आवश्यक आहे.

"अनेक विद्यार्थ्यांना उत्तरे माहीत असतात. पण उत्तर माहीत असणे आणि ते स्वतःहून लिहिता येणे या दोन वेगळ्या गोष्टी आहेत. आम्ही अनेक हुशार विद्यार्थ्यांना केवळ त्यांना जे समजले आहे ते शब्दांत मांडता न आल्यामुळे अपेक्षित गुण मिळवताना पाहिले आहे. केवळ अभ्यासक्रम शिकवण्यापेक्षा या समस्येवर उपाय शोधणे आवश्यक आहे, असे आम्हाला वाटले," असे सविता पवार स्पष्ट करतात.

पोवार ट्युटोरियल्सची शिक्षणपद्धती: समजून घ्या, पाठ करा, तोंडी सांगा आणि लिहा

पोवार ट्युटोरियल्सचे एक महत्त्वाचे वैशिष्ट्य म्हणजे संकल्पना समजून घेतल्यानंतर उत्तरांचे व्यवस्थित पाठांतर करण्यावर दिला जाणारा भर.

येथील अध्यापन प्रक्रिया एका ठरावीक क्रमाने पुढे जाते:

समजून घ्या → पाठ करा → तोंडी सांगा → लिहा

सर्वप्रथम विद्यार्थ्याला विषय, त्यातील संकल्पना आणि अपेक्षित उत्तरांचा अर्थ समजावून सांगितला जातो. विषयाचे आकलन झाल्यानंतर विद्यार्थ्याला उत्तरे व्यवस्थित पाठ करण्यासाठी मार्गदर्शन केले जाते.

परंतु प्रक्रिया इथेच संपत नाही.

पाठ केलेल्या प्रत्येक उत्तराची विद्यार्थ्याला तोंडी उजळणी करून दाखवावी लागते. उत्तर आठवून योग्य प्रकारे सांगता येते याची खात्री झाल्यानंतरच त्याला ते लिहायला सांगितले जाते. त्यामुळे शिकणे हे केवळ वाचनापुरते किंवा पाठ्यपुस्तकातील उत्तर ओळखण्यापुरते मर्यादित राहत नाही.

या प्रक्रियेमुळे स्मरणशक्तीला चालना मिळते, वाक्यरचना सुधारते, भाषेवरील प्रभुत्व वाढते आणि लेखी अभिव्यक्तीचा आत्मविश्वास विकसित होतो.

सविता पोवार सांगतात:

"विद्यार्थ्यांनी जे लिहायचे आहे ते पाठ केलेच पाहिजे, यावर आमचा आग्रह असतो. पण आम्ही त्यांना न समजता घोकंपट्टी करायला सांगत नाही. आधी समजून घ्यायचे, मग उत्तर पाठ करायचे, त्याची तोंडी उजळणी करायची आणि शेवटी ते लिहायचे. कोणाच्याही मदतीशिवाय किंवा सूचनेशिवाय स्वतःहून उत्तर लिहिण्याची क्षमता विद्यार्थ्यांमध्ये विकसित व्हावी, हा आमचा प्रयत्न असतो."

त्या या दृष्टिकोनाचे सार एका साध्या तत्त्वातून मांडतात:

"अभिव्यक्तीमुळे मनातील ठसा अधिक दृढ होतो."

समजून घेणे, पाठांतर, तोंडी अभिव्यक्ती आणि लेखी सराव यांच्या या एकत्रित पद्धतीमुळे विद्यार्थ्यांच्या शैक्षणिक कामगिरीत सुधारणा होण्यासोबतच भाषेवरील प्रभुत्वही वाढण्यास मदत झाल्याचे पॉवर ट्युटोरियल्सचे निरीक्षण आहे.

शैक्षणिक अभ्यासापलीकडील शिक्षण

पोवार ट्युटोरियल्सच्या मते, एखाद्या शैक्षणिक संस्थेची जबाबदारी केवळ परीक्षेतील निकालांपुरती मर्यादित नसते.

शिस्त, शिष्टाचार, चांगले वर्तन, संवादकौशल्य आणि इतरांशी योग्य प्रकारे वागणे हे विद्यार्थ्यांच्या विकासाचे महत्त्वाचे भाग आहेत. हे गुण केवळ पाठ्यपुस्तके किंवा वर्गातील व्याख्यानांतून विकसित होत नाहीत. त्यासाठी सातत्यपूर्ण मार्गदर्शन, वैयक्तिक संवाद आणि जबाबदार वर्तनाला प्रोत्साहन देणारे वातावरण आवश्यक असते.

पोवार ट्युटोरियल्समध्ये दिल्या जाणाऱ्या वैयक्तिक लक्षामुळे विद्यार्थ्यांच्या वर्तनातील अडचणी ओळखून त्यावर काम करणे शक्य होते. मूलभूत शिष्टाचार, इतरांचा आदर, जबाबदारीची जाणीव, आत्मशिस्त आणि सामाजिक वर्तन याबाबत विद्यार्थ्यांना मार्गदर्शन केले जाते.

सॉफ्ट स्किल्स म्हणजेच जीवनोपयोगी कौशल्ये ही स्वतंत्र विषय किंवा अधूनमधून घेतली जाणारी व्याख्याने म्हणून न शिकवता, दैनंदिन संवादातून आणि व्यवहारातून सहजपणे विकसित करण्याचा प्रयत्न केला जातो.

"गुण महत्त्वाचे आहेत, पण तेच एखाद्या व्यक्तीच्या विकासाचे एकमेव मोजमाप असू शकत नाहीत. विद्यार्थ्याने कसे वागावे, संवाद कसा साधावा, इतरांचा आदर कसा करावा आणि स्वतःची जबाबदारी कशी स्वीकारावी हेही शिकणे आवश्यक आहे. या गोष्टी आमच्या दैनंदिन अध्यापनाचा नैसर्गिक भाग बनवण्याचा आम्ही प्रयत्न करतो," असे सविता पोवार सांगतात.

पोवार ट्युटोरियल्स जाहिरात का करत नाही?

पोवार ट्युटोरियल्सची आणखी एक वेगळी बाब म्हणजे संस्थेने जाणीवपूर्वक जाहिरात न करण्याचा घेतलेला निर्णय. प्रवेश प्रामुख्याने संस्थेची कार्यपद्धती माहीत असलेल्या पालकांच्या ओळखीतून आणि शिफारशीतून दिले जातात.

या निर्णयामागे दोन महत्त्वाची कारणे आहेत.

पहिले कारण म्हणजे विश्वास.

येथील अध्यापनपद्धतीमध्ये काही प्रमाणात शिस्त, ठामपणा आणि दिलेले काम पूर्ण करण्याचा आग्रह असतो. विद्यार्थ्यांना एखादे उत्तर पुन्हा सांगावे लागू शकते, पुन्हा लिहावे लागू शकते किंवा पुढे जाण्यापूर्वी अधिक मेहनत घ्यावी लागू शकते.

या सर्व अपेक्षा मुलांच्या हितासाठी असतात. मात्र, त्यामागील हेतू समजून घेण्यासाठी आणि स्वीकारण्यासाठी पालकांचा संस्थेवर विश्वास असणे आवश्यक आहे.

"पालक आणि शिक्षक यांच्यातील नाते विश्वासावर आधारित असले पाहिजे. कधीकधी मुलाच्या खऱ्या हितासाठी आपल्याला ठाम भूमिका घ्यावी लागते. हा विश्वास नसेल तर शिस्त लावण्याचा प्रयत्नही अनावश्यक कठोरपणा वाटू शकतो. पालकांनी आपल्या मुलाच्या हितासाठी आम्ही काम करत आहोत, यावर विश्वास ठेवावा, याला आम्ही महत्त्व देतो," असे सविता पवार सांगतात.

दुसरे कारण म्हणजे प्रत्येक विद्यार्थ्याला वैयक्तिक लक्ष देण्याची क्षमता टिकवून ठेवणे.

मोठ्या प्रमाणावर जाहिरात केल्यास अधिक विद्यार्थी प्रवेश घेऊ शकतील. परंतु विद्यार्थ्यांची संख्या वाढल्यास पॉवर ट्युटोरियल्सच्या कार्यपद्धतीचे वैशिष्ट्य असलेला वैयक्तिक सहभाग कमी होण्याची शक्यता आहे.

प्रत्येक विद्यार्थ्याची क्षमता, कमतरता, शिकण्याची पद्धत आणि वर्तन वेगवेगळे असते. हे समजून घेऊन त्यानुसार मार्गदर्शन करण्यासाठी वेळ आणि वैयक्तिक लक्ष आवश्यक असते.

"आमच्या मुख्य उद्दिष्टाच्या किंमतीवर विद्यार्थ्यांची संख्या वाढवण्यात आम्हाला रस नाही. प्रत्येक विद्यार्थ्याला वैयक्तिक लक्ष देणे शक्य नसेल, तर पॉवर ट्युटोरियल्स सुरू करण्यामागील मूळ हेतूच हरवेल. आम्ही वैयक्तिक लक्ष देण्याच्या गुणवत्तेशी तडजोड करण्यापेक्षा विश्वास आणि शिफारशींच्या माध्यमातूनच पुढे जाणे पसंत करू," असे त्या सांगतात.

शिक्षण ही सामूहिक जबाबदारी

पोवार ट्युटोरियल्स विद्यार्थ्यांच्या विकासासाठी वैयक्तिक लक्ष, मार्गदर्शन आणि शिस्त यांना महत्त्व देते. मात्र, मुलाच्या शैक्षणिक आणि वैयक्तिक विकासाची संपूर्ण जबाबदारी केवळ शिक्षक किंवा शिकवणी वर्गावर सोपवता येत नाही, असा संस्थेचा ठाम विश्वास आहे.

शिक्षक, विद्यार्थी आणि पालक या तिघांची भूमिका तितकीच महत्त्वाची आहे.

शिक्षक योग्य मार्गदर्शन, अध्यापनपद्धती आणि शिकण्यासाठी आवश्यक वातावरण उपलब्ध करून देतात. विद्यार्थ्याने स्वतः प्रयत्न करणे, शिकण्याची तयारी दाखवणे आणि दिलेल्या मार्गदर्शनाचा उपयोग करून घेणे आवश्यक असते. पालकांनी घरातून प्रोत्साहन, सहकार्य, देखरेख आणि सातत्यपूर्ण पाठिंबा देणे गरजेचे असते.

सविता पोवार सांगतात:

"काही पालकांना असे वाटते की मुलाच्या अभ्यासाची, शिस्तीची आणि निकालाची संपूर्ण जबाबदारी शिकवणी वर्गाने घ्यावी. पण ते व्यवहार्य नाही आणि योग्यही नाही. आम्ही मार्गदर्शन करू शकतो, शिकवू शकतो, आग्रह धरू शकतो आणि प्रोत्साहन देऊ शकतो; पण विद्यार्थ्याच्या वतीने आम्ही अभ्यास करू शकत नाही. मुलाने स्वतः प्रयत्न करणे आवश्यक आहे आणि पालकांनीही घरातून सहकार्य करणे तितकेच महत्त्वाचे आहे."

त्या पुढे सांगतात:

"आमचा उद्देश जबाबदारी दुसऱ्यावर ढकलण्याचा नाही, तर ती सामायिक करण्याचा आहे. प्रत्येक विद्यार्थ्याला आवश्यक ते मार्गदर्शन, लक्ष आणि सुधारण्याची संधी देणे ही आमची जबाबदारी आहे. त्याचा योग्य उपयोग करून घेणे ही विद्यार्थ्याची जबाबदारी आहे. योग्य सवयी आणि मूल्यांना घरातून प्रोत्साहन देणे ही पालकांची जबाबदारी आहे. या तिघांनी एकत्रितपणे काम केले तर विद्यार्थ्याच्या प्रगतीची शक्यता निश्चितच वाढते."

शिक्षक मार्ग दाखवू शकतात, पालक आधार आणि प्रोत्साहन देऊ शकतात; पण त्या मार्गावर चालण्याचे काम विद्यार्थ्यालाच करावे लागते.

केवळ शिकवणी वर्गापेक्षा काहीतरी अधिक

पोवार ट्युटोरियल्स ही शैक्षणिक तयारी आणि वैयक्तिक विकास यांची सांगड घालणारी शिक्षणपद्धती आहे.

येथे भर केवळ धडे समजावून सांगण्यावर किंवा अभ्यासक्रम पूर्ण करण्यावर नसून, विद्यार्थ्यांनी शिकलेले समजून घेणे, लक्षात ठेवणे आणि योग्य प्रकारे व्यक्त करणे यावर आहे. त्याचबरोबर शिस्त, आत्मविश्वास, संवादकौशल्य आणि जबाबदार वर्तन विकसित करण्याचाही प्रयत्न केला जातो.

या संपूर्ण दृष्टिकोनामागील विचार साधा आहे: शिक्षणाने विद्यार्थ्यांना केवळ आपले ज्ञान सिद्ध करता आले पाहिजे असे नाही, तर त्यांना सक्षम, आत्मविश्वासपूर्ण आणि जबाबदार व्यक्ती म्हणून घडवले पाहिजे.

सविता पोवार यांच्या शब्दांत:

"आमचे उद्दिष्ट केवळ विद्यार्थ्याला परीक्षा उत्तीर्ण करून देणे किंवा काही अधिक गुण मिळवून देणे एवढेच नाही. प्रत्येक विद्यार्थ्याने स्वतःची क्षमता ओळखावी, त्या क्षमतेपर्यंत पोहोचण्यासाठी आवश्यक शिस्त विकसित करावी आणि आपल्याला जे माहीत आहे ते आत्मविश्वासाने व्यक्त करता यावे, अशी आमची इच्छा आहे. आमच्या दृष्टीने हेच खऱ्या अर्थाने अर्थपूर्ण शिक्षण आहे."

पोवार ट्युटोरियल्स – जिथे समज आकलनातून अभिव्यक्तीत उतरते आणि शिक्षण वर्गाच्या चार भिंतींपलीकडे जाते.

शिक्षण ही एकत्रित जबाबदारी आहे, केवळ शिक्षकांची नाही

पोवार ट्युटोरियल्समध्ये प्रत्येक विद्यार्थ्याला वैयक्तिक लक्ष देणे, शिस्त लावणे आणि शिकवलेला अभ्यास त्याला व्यवस्थित आत्मसात करता यावा यावर विशेष भर दिला जातो. मात्र, विद्यार्थ्याच्या विकासाची संपूर्ण जबाबदारी केवळ शिक्षक किंवा शिकवणी संस्थेची असू शकत नाही, असा संस्थेचा ठाम विश्वास आहे.

शिक्षण ही तीन घटकांच्या सहभागातून घडणारी प्रक्रिया आहे – शिक्षक, विद्यार्थी आणि पालक.

शिक्षक योग्य मार्गदर्शन, दिशा, अध्यापनपद्धती आणि शिकण्यासाठी पोषक वातावरण उपलब्ध करून देतात. विद्यार्थ्याने शिकण्याची तयारी, सातत्य, स्वतःचे प्रयत्न आणि शिकण्याची जबाबदारी स्वीकारण्याची वृत्ती दाखवणे आवश्यक असते. त्याचप्रमाणे पालकांनी घरातून प्रोत्साहन, सहकार्य, देखरेख आणि योग्य सवयींना सातत्याने पाठिंबा देणे तितकेच महत्त्वाचे असते.

अध्यापनपद्धती कितीही प्रभावी असली, तरी विद्यार्थ्याचा सक्रिय सहभाग आणि पालकांचे सहकार्य नसेल तर अपेक्षित परिणाम साध्य होऊ शकत नाहीत.

सविता पोवार सांगतात:

"काही वेळा पालकांना असे वाटते की मुलाच्या अभ्यासाची, शिस्तीची आणि निकालाची संपूर्ण जबाबदारी शिकवणी वर्गाने घ्यावी. पण हे ना व्यवहार्य आहे, ना योग्य. आम्ही मार्गदर्शन करू शकतो, शिकवू शकतो, आग्रह धरू शकतो, प्रोत्साहन देऊ शकतो आणि योग्य वातावरण निर्माण करू शकतो; पण विद्यार्थ्याच्या वतीने आम्ही शिकू शकत नाही. मुलाने स्वतः प्रयत्न करणे आवश्यक आहे. पालकांनीही घरातून या प्रक्रियेला सहकार्य केले पाहिजे. या तिघांचीही भूमिका महत्त्वाची आहे."

त्या पुढे स्पष्ट करतात:

"आमचा विश्वास जबाबदारी दुसऱ्यावर ढकलण्यापेक्षा ती सामायिक करण्यावर आहे. प्रत्येक विद्यार्थ्याला सुधारण्यासाठी आवश्यक ते वैयक्तिक लक्ष, मार्गदर्शन आणि संधी उपलब्ध करून देणे ही आमची जबाबदारी आहे. त्या संधींचा योग्य उपयोग करणे ही विद्यार्थ्याची जबाबदारी आहे. योग्य सवयी आणि मूल्यांना घरातून प्रोत्साहन देणे ही पालकांची जबाबदारी आहे. या तिघांनी एकत्रितपणे काम केले तर विद्यार्थ्याची अर्थपूर्ण प्रगती होण्याची शक्यता निश्चितच वाढते."

शिक्षक आणि पालक यांच्यातील विश्वासाचे नाते पॉवर ट्युटोरियल्ससाठी महत्त्वाचे असण्यामागे हेही एक कारण आहे. घर आणि वर्ग यांच्यातील योग्य संवाद, परस्पर समजूतदारपणा आणि सातत्यपूर्ण अपेक्षा या मुलाच्या सर्वांगीण विकासासाठी अत्यंत आवश्यक आहेत.

शेवटी, शिक्षक मार्ग दाखवू शकतात, पालक आधार आणि प्रोत्साहन देऊ शकतात; पण त्या मार्गावर चालण्याचे काम विद्यार्थ्यालाच करावे लागते.